Theo các tài liệu nghiên cứu và tài liệu khảo sát khẳng định người Dao có nguồn gốc từ vùng miền Nam, Trung Quốc thiên di vào Việt Nam cách ngày nay khoảng 300 năm, với nhiều lý do thiên di như đói kém, mất mùa, chiến tranh loạn lạc… buộc họ phải tìm vùng đất mới để mưu sinh.
Nhóm Dao Tiền có xuất xứ từ Quảng Tây – Trung Quốc di cư vào Việt Nam, khi đi có 7 chiếc thuyền vượt qua biển, quá trình đi trên biển có 3 thuyền bị sóng đánh chìm làm chết tất cả số người trên các thuyền đó, 4 thuyền còn lại có rất đông người họ Lý, họ Bàn, họ Triệu, họ Đảng, họ Chu, cuối cùng họ đến được đất liền là vùng Hải Phòng – Việt Nam ngày nay.
Trang phục của người Dao Tiền cầu kì, tinh tế nhưng phù hợp với tập quán lao động sản xuất của mình. Khác với người Dao đỏ hoạ tiết trong trang phục chủ yếu là màu đỏ thì người Dao Tiền màu sắc chủ đạo trong trang phục là màu chàm và màu đen rất tinh tế nhưng nhã nhặn, hài hoà.
Phụ nữ dân tộc Dao Tiền. Ảnh: NC – nguồn baotuyenquangdientu
Người Dao Tiền rất tự hào về trang phục truyền thống của mình. Đây là dân tộc luôn mặc các trang phục truyền thống trong các dịp lễ hội, đi chợ, đi nương…Trẻ em cũng được cha mẹ thêu dệt, may cho những bộ trang phục truyền thống. Trong ngày hội, ngày chợ chị em phụ nữ Dao Tiền rất duyên dáng, nhã nhặn trong trang phục truyền thống như những cánh bướm của núi rừng hồn nhiên và trong sáng. Tuy nhiên các công đoạn để hoàn thành một bộ trang phục của người Dao Tiền rất công phu và tỉ mỉ.
Người Dao Tiền thường mặc kiểu dáng áo không cổ, 4 thân, xẻ ngực, xẻ tà khoảng 30cm, gồm 5 cúc, 1 cúc bạc tô và 4 cúc bạc nhỏ, là dạng khuy, cúc giả. Xung quanh mép gấu áo thêu chỉ mầu, tà sau lưng cố 4 - 5 viền chỉ các màu trắng, xanh, hồng và trong cùng là hoa văn, 2 tà trước phần thêu ở gấu áo luôn ít hơn tà sau 1 viền chỉ trắng, cổ tay áo cũng thêu các viền chỉ màu trắng, xanh, đỏ. Điểm đặc biệt trên áo của người Dao Tiền là ở phía sau gáy nhất thiết phải có 7 đồng tiền xu bằng bạc già hoặc nhôm gắn liền trên dải vải liền cổ áo (với ý nghĩa là vật thiêng để giữ hồn vía cho người không bị lạc). Tay áo rộng được nối 1 lần ở dưới khuỷu tay. Khi mặc áo dài đến đầu gối, tà trước và sau dài bằng nhau. Trên áo người Dao Tiền nhất thiết phải thêu các hoa văn hình trám, hình con chó, hình nhện và hoa (thêu ở 2 bên phía sau) cũng là đặc điểm riêng của trang phục. Các hình thêu chó, nhện là cả câu chuyện dài của dân tộc Dao Tiền.
Truyền thuyết xưa kể rằng: Xưa kia có ông vua của người Dao không có con trai mà chỉ sinh được 12 người con gái. Một ngày kia giặc sang xâm lược, vua liền truyền rằng ai đánh thắng giặc vua sẽ gả cả cho 12 cô con gái, và vua cầu khấn trời để xin. Một buổi chiều xuất hiện 1 con Long khuyển ngũ sắc, là con chó mình rồng, 5 màu có 12 chiếc đuôi, chạy đến xin vua cho đánh giặc. Khi giặc đến thấy con chó lạ mắt liền bắt về nuôi, nó ngoan ngoãn theo về, đợi khi giặc ngủ say liền cắn cổ cho bọn giặc chết hết. Con chó trở về, theo đúng lời hứa, vua liền gả các con gái cho con chó và con chó được vua truyền ngôi báu. Để nhớ ơn con chó đã có công dẹp giặc cứu dân tộc nên đồng bào đã thêu hình con chó và 4 chiếc chân chó ở sau áo.
Và truyền thuyết về hình con nhện: Xưa kia khi người Dao mới biết mặc quần áo thì cả đồng tộc bị đại dịch, do ăn phải phấn của con bướm trắng, bị chết rất nhiều, sau đó có người lấy con nhện đem nướng cháy hòa nước uống và khỏi bệnh, từ đó để nhớ ơn con nhện đã có công cứu tộc người nên họ thêu hình con nhện lên áo.
Với một truyền thống văn hóa độc đáo nhưng cũng hết sức đa dạng, phong phú và ý thức tộc người mạnh mẽ, người Dao là một trong những cộng đồng thu hút sự quan tâm chú ý của giới nghiên cứu trong và ngoài nước. Chắc chắn văn hóa người Dao sẽ có những ảnh hưởng mạnh mẽ trong tiến trình văn hóa lịch sử chung của các tộc người Hà Giang.